Alkomat pokazujący wynik 0,00 promila trzymany nad rozbitym szkłem i plamą krwi obok leżącego motocykla
Analiza danych · 2018–2025 · część 2 serii

Trzeźwy nie znaczy nieśmiertelny

Nie pijesz. Masz prawko. Zakładasz kask. Jeździsz od dwudziestu lat. Sprawdziłem, dlaczego to wciąż za mało, żeby statystyki dotyczyły wyłącznie kogoś innego.

Źródło: oficjalne dane o wypadkach drogowych ok. 12 min czytania

Po poprzednim tekście o wypadkach motocyklowych wróciło pytanie: „A ilu z nich było pijanych?". Pytanie słuszne. Tyle że odpowiedź często jest gotowa, zanim ktokolwiek zajrzy do danych. Pewnie wypił, pewnie nie miał prawka, pewnie dopiero wsiadł. My jesteśmy trzeźwi, mamy kategorię A i jeździmy od lat. Można odetchnąć.

To bardzo wygodny sposób czytania statystyk. Każdemu zabitemu dopisać cechę, której sami nie mamy, i problem załatwiony. Nieszczęście zostaje po właściwej stronie ekranu.

Postanowiłem sprawdzić, ile z tego uspokojenia wytrzymuje kontakt z liczbami. Wziąłem pod lupę alkohol, uprawnienia, kaski, wiek, staż za kierownicą, jazdę nocą i pasażera z tyłu. Wyszła z tego historia mniej wygodna niż podział na rozsądnych nas i nierozsądnych wszystkich pozostałych.

Tym razem analizuję 93 508 przypadków udziału kierujących jednośladami w zdarzeniach drogowych z lat 2018–2025. W poprzednim artykule punktem wyjścia było zdarzenie, tutaj jest nim kierujący. Jeżeli w jednym zdarzeniu uczestniczyło dwóch motocyklistów, do tego zestawienia trafiają dwa przypadki. Analiza obejmuje motocykle, maszyny do 125 cm³ i motorowery.

Jeszcze jedno: podawana dalej śmiertelność oznacza odsetek zabitych w analizowanej grupie uczestników zdarzeń. Nie prawdopodobieństwo, że zginiesz podczas najbliższego wyjazdu po bułki. Bez tej różnicy można z każdej tabeli zrobić sensację. Internet radzi sobie z tym znakomicie, nie potrzebuje mojej pomocy.

Pewnie był pijany. Można się rozejść

Zanim ktoś zacznie szukać dziury w tabeli: pole dotyczące substancji ma trzy kody, alkohol, inny środek i niebadany. Nie ma osobnego oznaczenia „zbadano, wynik negatywny". Trzeźwy wynik odnotowuje się przez pozostawienie pola pustego. Tak też liczę go w tej analizie. „Niebadany" jest osobną kategorią.

Wynik? 90,63% kierujących jednośladami uczestniczących w analizowanych zdarzeniach było trzeźwych. Alkohol odnotowano u 5,84%, a inny środek u 0,11%. Niebadani stanowili 3,43%.

Wykres 1 / Stan trzeźwości
Rozkład na 93 508 kierujących jednośladami
Trzeźwi
90,63%
Alkohol
5,84%
Niebadani
3,43%
Inny środek
0,11%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne. Różnica w sumie wynika z zaokrągleń.

Tyle zostało z wygodnego „pewnie był pijany". Zanim ktokolwiek otworzył tabelę, internet zdążył już przeprowadzić badanie, ustalić wynik i zamknąć sprawę.

Nie oznacza to oczywiście, że alkohol można zignorować. Oznacza, że nie da się nim wyjaśnić całej reszty. Dziewięciu na dziesięciu uczestników tego zestawienia było trzeźwych. A mimo to znaleźli się w policyjnym rejestrze.

Najwyraźniej do popełnienia błędu albo trafienia na cudzy nie trzeba wcześniej odwiedzać baru.

Po jednym przecież ogarniam

To teraz druga strona, żeby nikomu nie zrobiło się zbyt przyjemnie.

Wśród kierujących zakwalifikowanych w analizie jako sprawcy alkohol odnotowano u 10,39%. Wśród poszkodowanych, u 1,11%. Ponad dziewięciokrotna różnica.

Wykres 2 / Alkohol wg roli
Odsetek z alkoholem: sprawcy vs poszkodowani
Sprawcy (47 644 osoby)
10,39%
Poszkodowani (45 864 osoby)
1,11%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne.

„Po jednym jeżdżę ostrożniej" brzmi zapewne świetnie przy stole. W tabeli wypada już mniej przekonująco.

Ten wynik nie oznacza, że po wypiciu ryzyko spowodowania wypadku rośnie dokładnie dziewięć razy. Porównuję udział alkoholu w dwóch grupach uczestników zdarzeń, a nie wszystkie przejazdy trzeźwych i pijanych. Różnica pozostaje jednak wyraźna: alkohol znacznie częściej pojawia się po stronie sprawców.

Można więc jednocześnie powiedzieć dwie rzeczy. Alkohol jest poważnym problemem. Większość analizowanych uczestników była trzeźwa. Nie trzeba wybierać jednej z tych informacji tylko dlatego, że druga psuje ulubioną opowieść.

Osobnej uwagi wymaga grupa niebadanych. Odsetek zgonów wyniósł w niej 19,01%, podczas gdy w grupie z odnotowanym alkoholem było to 2,75%, a wśród trzeźwych 1,61%. Nie jest to argument za piciem. To sygnał, że sposób wykonania i zarejestrowania badania może być związany z ciężkością zdarzenia. Bez sprawdzenia okoliczności tych przypadków nie da się uczciwie wskazać jednej przyczyny.

Tabela 1 / Śmiertelność wg statusu substancji
StatusLiczba osóbZgonyŚmiertelność
Alkohol5 4601502,75%
Inny środek101109,90%
Niebadani3 20460919,01%
Trzeźwi84 7431 3661,61%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne.

Tabela nie staje się mądrzejsza od samego patrzenia na największy procent.

Trzeźwy też potrafi nie zauważyć

Dla porównania sprawdziłem kierowców samochodów. W zbiorze 4 671 472 przypadków ich udziału w zdarzeniach alkohol lub inny środek odnotowano u 1,64%. Wśród kierujących jednośladami ten sam wskaźnik wynosił 5,95%.

Powodu do środowiskowej dumy tutaj nie ma. Prawie czterokrotna różnica wygląda słabo, nawet jeśli nakleimy na motocykl wszystkie możliwe hasła o braterstwie i odpowiedzialności.

To jednak nadal porównanie uczestników zarejestrowanych zdarzeń. Nie badanie wszystkich kierowców poruszających się po Polsce.

Ciekawsza z punktu widzenia SMIDSY jest grupa kierowców aut wymuszających pierwszeństwo na motocyklistach. Alkohol lub inny środek odnotowano u nich w 1,33% przypadków.

Wykres 3 / Alkohol u kierowców aut
Motocykliści na tle kierowców aut
Kierujący jednośladami
5,95%
Kierowcy samochodów
1,64%
Kierowcy aut wymuszający pierwszeństwo
1,33%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne.

Nie ustalimy z tej jednej tabeli, dlaczego każdy z tych kierowców wymusił pierwszeństwo. Widać natomiast, że alkohol nie tłumaczy zdecydowanej większości tych przypadków.

Kierowca może być trzeźwy i nadal wyjechać ci przed koło. Nie potrzebuje do tego żadnego wspomagania.

To mniej pocieszająca wiadomość niż opowieść o pijanym człowieku, którego wystarczy usunąć z drogi. Bo trzeźwych kierowców będziesz spotykał na każdym skrzyżowaniu.

Prawo jazdy? Przecież umiem jeździć

Samo prawo jazdy nie hamuje motocykla. To prawda, zgoda. Tyle że osoby bez uprawnień wypadają w danych znacznie gorzej niż te, które je mają.

W analizie znalazło się 11 538 przypadków kierowania bez uprawnień. Śmiertelność w tej grupie wynosiła 5,34%. W grupie z uprawnieniami, 1,98%. Różnica około 2,7 raza.

Wykres 4 / Śmiertelność wg uprawnień
Brak uprawnień: efekt jest brutalny
Bez uprawnień (11 538 osób)
5,34%
Z uprawnieniami (62 281 osób)
1,98%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne.

Do tego dochodzi sprawstwo. Osoby bez uprawnień same odpowiadały za zdarzenie w 74,41% przypadków. Osoby z uprawnieniami, w 43,66%.

„Jeździć umiem, tylko egzaminu nie zrobiłem" najwyraźniej nie zamyka tematu tak skutecznie, jak mogłoby się wydawać.

Sprawdziłem również podział według wieku. Może całą różnicę robią bardzo młodzi kierujący, a dorosły bez prawka to już zupełnie inna historia?

WiekŚmiertelność bez uprawnieńŚmiertelność z uprawnieniami
18–244,61%1,40%
25–347,97%2,08%
35–448,17%2,36%
45+4,26%2,18%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne. Porównanie grup z ustalonym statusem uprawnień.

Różnica pozostaje w każdej pokazanej grupie. Nie da się jej zbyć opowieścią o nastolatkach na motorowerach.

Nie twierdzę, że wyizolowałem wpływ samego dokumentu. Mogą dochodzić inne zachowania, sprzęt i okoliczności jazdy. Widać jednak, że sam podział według wieku nie usuwa zależności.

Czterdzieste urodziny najwyraźniej też nie zastępują kategorii A.

Tylko kawałek. Po co kask?

Bez kasku odnotowano 793 kierujących, czyli 0,85% całego zbioru. Mała grupa. Skutki już mniej skromne.

Śmiertelność wynosiła w niej 10,34%. Wśród jadących w kasku, 2,21%. Prawie pięciokrotna różnica.

Wykres 5 / Kask a śmiertelność
Brak kasku: prawie pięciokrotna różnica
Bez kasku (793 osoby)
10,34%
Z kaskiem (92 715 osób)
2,21%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne.

„Tylko do sklepu", „tylko po osiedlu", „przecież niedaleko". Wszystkie te zdania opisują planowaną trasę. Żadne nie opisuje tego, co wydarzy się po drodze.

Oczywiście porównanie dwóch grup nie jest laboratoryjnym pomiarem działania samego kasku. Kierujący mogą różnić się także innymi zachowaniami. Nie muszę jednak dopisywać do tych liczb kolejnych fajerwerków. Są wystarczająco nieprzyjemne.

Asfalt nie sprawdza, ile brakowało ci do domu.

Mam swoje lata. Wypadki też

W motocyklowych dyskusjach młody kierowca ma przechlapane już na starcie. Młody, czyli niedoświadczony. Niedoświadczony, czyli nieodpowiedzialny. Starsi mogą w tym czasie spokojnie poprawić rękawice i opowiedzieć, ile sezonów mają za sobą.

Tymczasem struktura wieku uczestników zdarzeń się zmienia.

Udział grupy 18–24 lata spadł z 15,34% w 2018 roku do 11,20% w 2025. Udział osób w wieku 45–54 lata wzrósł z 13,12% do 19,26%.

WiekUdział w 2018 r.Udział w 2025 r.
0–177,13%9,90%
18–2415,34%11,20%
25–3426,35%21,32%
35–4422,78%20,93%
45–5413,12%19,26%
55–649,28%9,47%
65+5,99%7,91%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych, obliczenia własne dla lat 2018 i 2025.

To nie jest spis wszystkich motocyklistów w Polsce. Z tej tabeli nie dowiem się, ile kilometrów przejeżdżają poszczególne grupy ani jak zmieniła się ich liczebność na drogach. Widzę natomiast, że obraz zdarzeń jako wyłącznego problemu młodych coraz gorzej pasuje do zestawienia.

Jeszcze ciekawiej wygląda staż za kierownicą.

StażSprawcaPoszkodowanyŚmiertelność
0 lat53,90%46,10%0,65%
1–3 lata48,56%51,44%1,46%
4–10 lat42,59%57,41%1,99%
11–20 lat40,45%59,55%1,96%
21+ lat43,53%56,47%2,35%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne.

W grupach z dłuższym stażem udział sprawców jest niższy niż u początkujących, choć w ostatniej ponownie rośnie. Nie towarzyszy temu równie prosty spadek śmiertelności.

Możesz więc mieć więcej doświadczenia, znaleźć się po stronie poszkodowanego i nadal ponieść najcięższe konsekwencje. Cudzy błąd nie łagodnieje tylko dlatego, że dobrze radzisz sobie z motocyklem.

Nie będę z tej tabeli wyczarowywał historii o każdym czterdziestolatku, który po latach przerwy kupił za mocną maszynę. Do tego potrzebowałbym informacji o przerwach w jeździe, sprzęcie i faktycznej praktyce. Staż zapisany w bazie nie opowiada całego życia kierowcy.

Podobnie jak dwadzieścia lat bez wypadku nie jest umową na kolejne dwadzieścia.

Pusto, więc można odkręcić

W poprzednim artykule zwracałem uwagę na ciężkie skutki nocnych zdarzeń. Tym razem sprawdziłem, czy da się je sprowadzić do alkoholu i braku uprawnień.

W całym zestawieniu śmiertelność wynosiła 4,26% nocą i 2,19% w dzień. Następnie zostawiłem wyłącznie trzeźwych kierujących z uprawnieniami. Wynik: 2,46% nocą i 1,36% za dnia.

Wykres 6 / Noc vs dzień
Śmiertelność: wszyscy vs tylko trzeźwi z uprawnieniami
Noc, wszyscy
4,26%
Dzień, wszyscy
2,19%
Noc, trzeźwi + uprawnieni
2,46%
Dzień, trzeźwi + uprawnieni
1,36%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne.

W pierwszym porównaniu różnica jest około 1,95-krotna, w drugim 1,81-krotna. Po wyłączeniu pijanych i osób bez uprawnień odsetki maleją, ale nocna przewaga pozostaje.

Wygodne wyjaśnienie „nocą rozbijają się pijani bez prawka" znowu okazuje się za krótkie.

Nie oznacza to, że zmierzyłem wpływ samej ciemności. Nocą zmieniają się również trasy, prędkości, zmęczenie i inne okoliczności. Wynik pokazuje jednak, że alkohol i brak uprawnień nie wystarczają do wyjaśnienia różnicy.

Pusta droga daje przyjemne poczucie, że nikt nie przeszkadza. Łatwo pomylić je z przekonaniem, że nic nie może się wydarzyć.

Brak świadków nie jest systemem bezpieczeństwa.

Pobocze nie jest strefą relaksu

Zdecydowana większość analizowanych przypadków dotyczy jezdni. W niektórych znacznie rzadszych kategoriach miejsca śmiertelność jest jednak wyraźnie wyższa.

MiejsceLiczba osóbŚmiertelność
Jezdnia86 7362,18%
Pobocze1 7526,62%
Parking, plac, MOP1 0440,38%
Przejście dla pieszych7060,28%
Wjazd lub wyjazd z posesji6851,46%
Skarpa, rów6808,68%
Most, wiadukt, tunel4403,18%
Pas dzielący jezdnie9613,54%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne. Wybrane kategorie miejsca.

Przy poboczu odsetek zgonów wynosi 6,62%, przy skarpie lub rowie 8,68%. Pas dzielący osiąga 13,54%, choć tutaj trzeba pamiętać o małej grupie: zaledwie 96 przypadkach.

Samo miejsce nie wyjaśnia, dlaczego kierujący się tam znalazł. Nie zastępuje informacji o prędkości, manewrze czy przyczynie zdarzenia. Pokazuje za to, jak ciężko kończyły się sytuacje zakwalifikowane do tych kategorii.

Osobno sprawdziłem najechania na barierę ochronną. W latach 2018–2025 zestawienie obejmowało 101 zabitych i 244 rannych motocyklistów, w tym 154 ciężko rannych.

„Ochronna" brzmi uspokajająco. Dla człowieka na motocyklu sama nazwa nie jest jednak żadną gwarancją.

Plecak też chciał wrócić

Pasażer bywa w motocyklowym języku „plecakiem". Wygodne słowo, dopóki nie przypomnimy sobie, że ten plecak ma własne plany na wieczór i oddaje komuś innemu kontrolę nad jazdą.

W analizie obecność pasażera wiąże się z wyższą śmiertelnością kierujących w każdej z trzech klas pojazdów.

Klasa pojazduŚmiertelność z pasażeremŚmiertelność bez pasażera
Motocykl5,96%3,16%
Do 125 cm³4,18%1,17%
Motorower4,30%1,34%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne. Zestawienie dotyczy kierujących.

Nie oznacza to, że sama obecność drugiej osoby spowodowała różnicę. Mogą dochodzić inne trasy, prędkości i okoliczności. Grupy z pasażerem stanowią też niewielką część zbioru: około 2–3%, zależnie od klasy pojazdu.

Nie zamierzam robić z pasażera winnego tragedii. To kierujący podejmuje decyzje, których skutki ponoszą obie osoby.

„Patrz, co potrafię" jest wyjątkowo kiepskim planem na wspólną wycieczkę.

Pakiet „mnie to nie dotyczy"

Na koniec połączyłem trzy cechy: alkohol lub inny środek, brak uprawnień i brak kasku.

Co najmniej jedna występowała u 16,15% analizowanych kierujących. Wśród zabitych udział tej grupy wynosił już 33,35%.

Wykres 7 / Kumulacja ryzyka
Udział wśród wszystkich vs wśród zabitych
Wśród wszystkich kierującychWśród zdarzeń śmiertelnych
Przynajmniej 1 cecha
16,15%
33,35%
Źródło: dane o zdarzeniach drogowych 2018–2025, obliczenia własne.

Przy dwóch lub trzech cechach naraz śmiertelność sięgała 4,98%. W grupie bez żadnej z nich, 1,81%.

To wyraźna nadreprezentacja. Nie potrzebuje dopisku „niepodważalny dowód", żeby robić wrażenie. Nie jest też pomiarem odizolowanego wpływu każdej cechy, bo mogą one występować razem z innymi niebezpiecznymi zachowaniami.

Jest tutaj jednak druga liczba. Znacznie mniej wygodna dla kogoś, kto czyta ten tekst wyłącznie po to, żeby upewnić się, że problem dotyczy innych.

Skoro jedna trzecia zabitych należała do grupy z co najmniej jednym z tych czynników, około dwóch trzecich do niej nie należało.

Nie daje to prawa do ogłoszenia, że wszyscy pozostali jechali wzorowo. Trzeźwość, uprawnienia i kask nie są świadectwem bezbłędnej jazdy. Wystarcza jednak, żeby przestać udawać, że te trzy sprawy wyczerpują temat.

Można odhaczyć wszystkie rubryki i nadal nie wrócić do domu.

Alkomat pokaże zero. I co dalej?

Najłatwiej byłoby zakończyć ten tekst trzema zaleceniami: nie pij, miej uprawnienia, zakładaj kask. Słusznymi, potrzebnymi i na tyle wygodnymi, że większość czytelników mogłaby odhaczyć komplet jeszcze przed końcem zdania.

Tylko że wtedy zgubilibyśmy drugą połowę tej historii.

Możesz nie pić i źle ocenić zakręt. Możesz mieć uprawnienia od dwudziestu lat i zostawić sobie za mało miejsca na hamowanie. Możesz jechać w kasku, zgodnie z przepisami, i trafić na kierowcę, który wyjedzie z podporządkowanej. Żadna z tych sytuacji nie potrzebuje pijanego motocyklisty, żeby skończyć się tragedią.

Alkohol, brak uprawnień i brak kasku zasługują na osobny rachunek. Dane nie dają podstaw, żeby go umarzać. Nie dają też podstaw, żeby po jego wystawieniu zamknąć całe dochodzenie.

Trzeźwość to warunek, od którego należy zacząć. Doświadczenie może pomóc. Kask nie jest dekoracją. Ale żadne z nich nie daje pozwolenia na odkręcanie manetki do granicy własnej wyobraźni ani gwarancji, że ktoś inny cię zauważy.

Możesz mieć rację w dyskusji, pierwszeństwo na skrzyżowaniu i dwadzieścia lat stażu. Dobrze byłoby mieć jeszcze miejsce na hamowanie.

Alkomat może pokazać zero. Ryzyko nigdy nie spada do zera.

Źródło: oficjalne rejestry wypadków i kolizji drogowych z lat 2018–2025. Zestawienia i obliczenia własne autora.

Jedź spokojniej.
Wróć do domu.

SMIDSY Guard. Technologia stworzona, by chronić życie na drodze.

Przetestuj bez ryzyka: pierwsze 3 przejazdy są całkowicie bezpłatne, bez podawania danych karty. Później jednorazowy zakup pełnej wersji, bez subskrypcji i bez ukrytych opłat.